ความปลอดภัยงานเชื่อม อันตรายที่ไม่เจ็บตอนนั้น

บทความนี้ไม่ได้จะมาสอนให้กลัวงานเชื่อมครับ แต่อยากเล่าเรื่องที่ช่างหลายคนมารู้ตอนสายไปแล้ว

อันตรายจากงานเชื่อมส่วนใหญ่ไม่เจ็บตอนนั้น มันมาทีหลัง ตาแสบมาตอนดึก ไข้ขึ้นตอนกลับบ้าน ปอดเสียหลังจากนั้นสิบปี นี่แหละที่ทำให้คนประมาทกันง่าย

ตาแสบจากแสงเชื่อม

อาการที่ช่างเรียกกันว่า "ตาบอดชั่วคราว" หรือ "ตาโดนไฟเชื่อม" จริง ๆ แล้วคือกระจกตาโดนรังสีอัลตราไวโอเลตไหม้ครับ เหมือนผิวไหม้แดด แต่เกิดที่ตา

จุดที่คนพลาด — ตอนโดนแสงไม่รู้สึกอะไรเลย อาการจะมาช่วง 6–12 ชั่วโมงให้หลัง คือประมาณตอนนอนแล้ว ตื่นมาตอนตีสองด้วยความรู้สึกเหมือนมีทรายอยู่ในตา น้ำตาไหลไม่หยุด ลืมตาไม่ขึ้น

ถ้าโดนแล้วทำยังไง

• อยู่ในที่มืด ปิดตาพัก ไม่ต้องขยี้
• ประคบเย็นช่วยบรรเทาได้
• ปกติหายเองใน 24–48 ชั่วโมง แต่ถ้าเกินนั้นหรือมองเห็นผิดปกติ ต้องไปหาหมอ
• ห้ามใช้ยาหยอดตาที่มีสเตียรอยด์เองโดยไม่ได้สั่ง

ที่สำคัญกว่าคือคนรอบข้าง — แสงอาร์กสะท้อนผนังก็ทำให้ตาไหม้ได้ครับ ลูกน้องที่นั่งดูอยู่ห่าง ๆ โดยไม่ใส่แว่นก็โดน ควรกั้นฉากบังแสงหรืออย่างน้อยเตือนให้คนรอบข้างหลบก่อนจุดอาร์กทุกครั้ง

ควันเชื่อม เรื่องที่คนมองข้ามที่สุด

ควันเชื่อมไม่ใช่แค่ควันครับ มันคือฝุ่นโลหะขนาดจิ๋วมากที่เล็กพอจะลงไปถึงถุงลมในปอดได้ และไม่มีทางไอออกมา

องค์การอนามัยโลกจัดควันเชื่อมเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ตั้งแต่ปี 2560 ครับ ไม่ใช่ "อาจจะ" แต่คือจัดชั้นแล้ว

เชื่อมอะไร	อันตรายที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
เหล็กกัลวาไนซ์ ท่อชุบสังกะสี	ไข้ฟูมโลหะจากไอสังกะสี
สแตนเลส	โครเมียมและนิกเกิลในควัน เป็นสารก่อมะเร็ง
เหล็กทาสีเก่า สีกันสนิมเก่า	อาจมีตะกั่วหรือสารพิษอื่นในสี
ของที่เคยใส่น้ำมันหรือสารเคมี	ควันพิษจากสารตกค้าง และเสี่ยงระเบิด

ไข้ฟูมโลหะเป็นยังไง — เชื่อมงานกัลวาไนซ์เสร็จ กลับบ้านไปสัก 4–10 ชั่วโมง จะเริ่มหนาวสั่น ปวดหัว ปวดเมื่อยเหมือนเป็นไข้หวัดใหญ่ ปากมีรสโลหะ ปกติหายเองใน 1–2 วัน

ปัญหาคือหลายคนนึกว่าเป็นหวัดธรรมดา แล้วก็ไปเชื่อมกัลวาไนซ์ต่ออีกในสัปดาห์หน้า

ป้องกันยังไง

• อย่าก้มหน้าอยู่เหนือกลุ่มควันโดยตรง ข้อนี้ง่ายที่สุดและได้ผลมากที่สุด ขยับหัวออกจากทางที่ควันลอยขึ้น
• เปิดพัดลมดูดอากาศ หรือตั้งพัดลมเป่าให้ควันไปทางอื่น — อย่าเป่าเข้าหาแนวเชื่อม เพราะจะเป่าแก๊สคลุมแนวหายไปด้วย
• งานกัลวาไนซ์ สแตนเลส หรือของทาสี ควรใส่หน้ากากกรองฟูมโดยเฉพาะ ไม่ใช่หน้ากากผ้า
• ถ้าเลี่ยงได้ให้เจียรสีหรือสังกะสีตรงแนวออกก่อนเชื่อม ลดควันได้เยอะและแนวสวยขึ้นด้วย
• ห้ามเชื่อมในที่อับอากาศโดยไม่มีระบบระบาย

ไฟไหม้และระเบิด

สะเก็ดเชื่อมกระเด็นได้ไกลกว่าที่คิดมากครับ ในแนวราบไปได้ถึงราว 10 เมตร และถ้าเชื่อมอยู่ที่สูงก็ตกลงไปได้ไกลกว่านั้นอีก

• เก็บของไวไฟออกจากรัศมีอย่างน้อย 10 เมตร หรือคลุมด้วยผ้ากันไฟ
• มีถังดับเพลิงอยู่ใกล้มือเสมอ ไม่ใช่อยู่อีกฝั่งของโรงงาน
• หลังเชื่อมเสร็จ ให้เดินตรวจพื้นที่อีกรอบก่อนกลับ ไฟคุกรุ่นจากสะเก็ดอาจใช้เวลาหลายชั่วโมงกว่าจะลุกขึ้นมา หลายเคสไฟไหม้โรงงานเกิดตอนกลางคืนหลังคนกลับหมดแล้ว

⛔ ข้อห้ามเด็ดขาด — ห้ามเชื่อมถัง ถังน้ำมัน ถังสารเคมี หรือท่อที่เคยบรรจุของเหลวไวไฟ แม้จะล้างแล้วก็ตาม ไอที่ตกค้างอยู่นิดเดียวก็พอจะระเบิดได้ งานแบบนี้ต้องให้ผู้เชี่ยวชาญทำความสะอาดและตรวจวัดก๊าซก่อน

ไฟดูด

คนมักคิดว่าตู้เชื่อมแรงดันต่ำคงไม่อันตราย แต่แรงดันขณะเปิดวงจรของตู้เชื่อมอยู่ราว 60–100 โวลต์ ซึ่งมากพอจะทำให้หัวใจหยุดเต้นได้ โดยเฉพาะเมื่อตัวเปียก

• ห้ามเชื่อมตอนตัวเปียกหรือถุงมือชื้น เหงื่อก็นับ ความต้านทานร่างกายลดลงหลายเท่า
• ตรวจสายเชื่อมว่าฉนวนไม่แตกไม่ปริ โดยเฉพาะตรงข้อต่อ
• หนีบสายดินให้ใกล้จุดเชื่อมที่สุด และหนีบบนเนื้อโลหะเปลือย ไม่ใช่บนสี
• ห้ามพันสายเชื่อมรอบตัวหรือพาดบ่าเด็ดขาด
• ถอดปลั๊กก่อนเปลี่ยนอะไหล่ในตู้ทุกครั้ง
• ยืนบนแผ่นยางหรือไม้แห้งถ้าพื้นเปียก

อุปกรณ์ที่ควรมี

ของ	ข้อควรรู้
หน้ากากปรับแสงอัตโนมัติ	สะดวกกว่าแบบเปิดปิดมาก และช่วยให้จุดอาร์กตรงจุดขึ้น ลดงานเสีย
แว่นตานิรภัย (ใส่ใต้หน้ากาก)	ไว้กันสะเก็ดตอนเคาะสแลกและตอนเจียร ซึ่งเป็นตอนที่คนถอดหน้ากากแล้ว
ถุงมือหนัง	งานธูปใช้แบบหนา งานอาร์กอนใช้แบบบางเพื่อให้รู้สึกลวด
เสื้อแขนยาว ผ้าฝ้ายหรือหนัง	ห้ามใส่เสื้อใยสังเคราะห์ เพราะละลายติดผิวหนังเมื่อโดนสะเก็ด
รองเท้าหุ้มส้ม หัวเหล็ก	สะเก็ดตกลงในรองเท้าแล้วเอาออกไม่ทันคือบาดแผลที่หายช้ามาก
ที่อุดหูหรือครอบหู	งานเจียรและงานเซาะร่องเสียงดังเกินระดับปลอดภัย

เรื่องเบอร์เลนส์หน้ากาก ใช้ให้เหมาะกับกระแสที่เชื่อมครับ กระแสต่ำใช้เบอร์ต่ำ กระแสสูงใช้เบอร์สูง ถ้าเบอร์เข้มเกินจะมองไม่เห็นแอ่งแล้วเชื่อมออกมาไม่สวย ถ้าอ่อนเกินก็ทำร้ายตา

• ต่ำกว่า 100 แอมป์ — เบอร์ 9–10
• 100–200 แอมป์ — เบอร์ 10–12
• มากกว่า 200 แอมป์ — เบอร์ 12–13

สรุปสิ่งที่ทำได้วันนี้เลย

1. ขยับหัวออกจากทางที่ควันลอยขึ้น — ฟรี ทำได้ทันที ได้ผลมากที่สุด
2. เตือนคนรอบข้างก่อนจุดอาร์กทุกครั้ง
3. เดินตรวจพื้นที่หาไฟคุกรุ่นก่อนกลับบ้าน
4. เลิกเชื่อมตอนถุงมือชื้น
5. เปลี่ยนเสื้อใยสังเคราะห์เป็นผ้าฝ้าย

ห้าข้อนี้ไม่ต้องซื้ออะไรเพิ่มเลยครับ แต่ลดความเสี่ยงได้เยอะมาก

คำถามที่พบบ่อย

ตาแสบจากการเชื่อม ทำยังไงดี

อาการนี้คือกระจกตาโดนรังสียูวีไหม้ครับ มักมาช่วง 6–12 ชั่วโมงหลังโดนแสง รู้สึกเหมือนมีทรายในตา น้ำตาไหล ลืมตาไม่ขึ้น ให้อยู่ในที่มืด ปิดตาพัก ประคบเย็น ห้ามขยี้ ปกติหายเองใน 1–2 วัน แต่ถ้าเกินนั้นหรือการมองเห็นผิดปกติต้องไปพบแพทย์ และห้ามใช้ยาหยอดตาที่มีสเตียรอยด์เองโดยไม่ได้รับคำสั่ง

ควันเชื่อมอันตรายจริงไหม

จริงครับ องค์การอนามัยโลกจัดควันเชื่อมเป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ตั้งแต่ปี 2560 เพราะเป็นฝุ่นโลหะขนาดจิ๋วที่ลงไปถึงถุงลมปอดได้และไม่มีทางไอออกมา ควันจากงานสแตนเลสและงานกัลวาไนซ์อันตรายเป็นพิเศษ วิธีป้องกันที่ง่ายและได้ผลที่สุดคืออย่าก้มหน้าอยู่เหนือกลุ่มควันโดยตรง ขยับหัวออกจากทางที่ควันลอยขึ้น

เชื่อมงานกัลวาไนซ์แล้วเป็นไข้ ปกติไหม

เรียกว่าไข้ฟูมโลหะครับ เกิดจากไอสังกะสีที่ระเหยตอนเชื่อม อาการจะมาหลังเชื่อมเสร็จ 4–10 ชั่วโมง คือหนาวสั่น ปวดหัว ปวดเมื่อย ปากมีรสโลหะ คล้ายไข้หวัดใหญ่ ปกติหายเองใน 1–2 วัน แต่ไม่ใช่เรื่องที่ควรปล่อยให้เกิดซ้ำ ๆ ต้องเชื่อมในที่อากาศถ่ายเท ใส่หน้ากากกรองฟูม และถ้าเป็นไปได้ให้เจียรสังกะสีตรงแนวออกก่อน

เชื่อมถังน้ำมันเปล่าที่ล้างแล้วได้ไหม

ไม่ได้เด็ดขาดครับ ล้างแล้วก็ยังมีไอน้ำมันตกค้างในซอกและในเนื้อสนิมพอที่จะระเบิดได้ อุบัติเหตุร้ายแรงจากเรื่องนี้เกิดขึ้นทุกปี งานแบบนี้ต้องให้ผู้เชี่ยวชาญทำความสะอาดด้วยวิธีเฉพาะและตรวจวัดก๊าซยืนยันก่อน อย่าเสี่ยงเองครับ

ตู้เชื่อมไฟดูดถึงตายได้จริงไหม

ได้ครับ แรงดันขณะเปิดวงจรของตู้เชื่อมอยู่ราว 60–100 โวลต์ ซึ่งมากพอจะทำให้หัวใจหยุดเต้นได้ โดยเฉพาะเมื่อร่างกายเปียกหรือมีเหงื่อ เพราะความต้านทานร่างกายลดลงหลายเท่า ห้ามเชื่อมตอนตัวเปียกหรือถุงมือชื้น ตรวจฉนวนสายเชื่อมเสมอ และห้ามพันสายรอบตัวหรือพาดบ่า

ควรใช้เลนส์หน้ากากเบอร์อะไร

ดูตามกระแสที่เชื่อมครับ ต่ำกว่า 100 แอมป์ใช้เบอร์ 9–10 · 100–200 แอมป์ใช้เบอร์ 10–12 · มากกว่า 200 แอมป์ใช้เบอร์ 12–13 ถ้าเข้มเกินไปจะมองไม่เห็นแอ่งน้ำโลหะแล้วเชื่อมออกมาไม่สวย ถ้าอ่อนเกินไปก็ทำร้ายตา หน้ากากปรับแสงอัตโนมัติที่ปรับเบอร์ได้จึงสะดวกกว่ามาก